Архи. Бидний өвөг дээдэс байгалийн хүчний өмнөх түгшүүрээ арилгахын тулд МЭӨ 6-10 мянган жилийн тэртээ архи буюу “бодол санааны хулгайч”-ыг бүтээжээ. Хэдийгээр эл осолтой ундаа дэлхий дахинаа хамгийн ихээр тархаж чадсан ч хүмүүсийн бороо, цас мэтийн байгалийн гэнэтийн гамшгаас айх болгоомжлол татраагүй.

Ус дамжуулагч хоолой. Эл төхөөрөмжийг МЭӨ мянган жилийн тэртээ бүтээсэн агаад энэ нь техникийн хөгжил төдийгүй хүн төрөлхтний ахуйн хэрэглээний хөгжлийг ч нэг алхмаар урагшлуулсан юм. Оросын анхны ус дамжуулагч хоолойг модоор бүтээж байсан гэдэг.

Хиймлээр үр суулгах. Байгалийн жамаар бус лабораторийн аргаар суулгасан анхны хүүхэд 1978 онд Их Британид мэндэлсэн билээ. Луиза Браун нэртэй эл бүсгүй хуруу шилний анхны хүүхэд гэдгээрээ алдаршсан. Хуучин ЗСБНХУ-д 1986 онд ийм аргаар бий болгосон анхны хүүхэд мэндэлжээ. Сонирхолтой нь эл хүүхэд мөн л эмэгтэй байсан агаад эрэгтэй хүнээс дутахааргүй идэвхитэй нэгэн болж өсчээ.

Компьютер. Программ бүхий анхны компьютерыг Стокгольмын инженер Георг Шутц зохион бүтээж 1855 онд Парис хотноо зохиогдсон дэлхийн үзэсгэлэн яармагт сонирхуулсныг олон хүн мэднэ. Гэвч Георг Шутц нь орос хүн гэдгийг хүмүүс бараг мэддэггүй. Тэгэхээр компьютерийн эцэг орос хүн гэж болно.

Дугуй. МЭӨ дөрвөн мянга орчим жилийн өмнө дугуй гэгч дундаа нүхтэй модон тойргийг анх Месопотамид бүтээжээ. Энэ нь орчин үед автомашинаас авахуулаад хамгийн нарийн бүтэцтэй олон зүйлсийн үндсэн эд болон хөгжсөн.

Хамгаалах хэрэгслүүд. Эртний Египетэд эмэгтэйчүүдийг матрын баас түрхэж бэлгийн хавьтлаас урьдчилан хамгаалах aргыг зөвлөдөг байж. Азаар 1855 онд анхны резинэн бэлгэвчийг бүтээж, харин зуун жилийн дараа жирэмслэлтээс сэргийлэх дааврын болон бусад бэлдмэлийг бүтээжээ.

Үсний будаг. Адронны их хурдасгуурын хажууд үсний будаг бүтээсэн явдал юу юм бэ гэж зарим хүн бодож болзошгүй. Гэвч эл бүтээгдэхүүнийг амьдралдаа нэг удаа ч болов хэрэглэж үзээгүй эмэгтэй ховор. Үсний будгийг XIX зууны сүүлээр бүтээжээ.

Живх. Бяцхан жаал төдийгүй эцэг, эхчүүдийг ч бүтэн нойртой хонуулдаг шидэт дотоожийг Америкийн иргэн Виктор Миллз 1957 онд бүтээсэн. Ач нарынхаа өлгий, даавууг цэвэрлэж залхсан өвөө уусгагч төхөөрөмж бүхий живх бүтээж туршсанаар хүн төрөлхтнийг “магнайг тэнийлгэх” нээлт хийсэн байна. Тэгэхээр уг нээлтийг нойр харамлалт, залхуугаас төрсөн гэж болно.

Пенициллин. Эрдэмтэн Александр Флеминг 1928 онд нянгууд дээр туршилт хийж байхдаа аяганд наалдсан бичил биетийг санамсаргүй олж харжээ. Тэнд хөгц бий болсон байж. Гэхдээ хөгцний ойролцоох бичил биетүүд мөхөж байхыг ажигласан эрдэмтэн яавч жирийн тохиолдол бишийг ойлгожээ. Пенициллин эндээс үүссэн түүхтэй.

Рентген. Хүний биеийг гаднаас нь нэвт харах боломжийг олгосон гайхамшигт туяаг 1895 онд Германы профессор Вильгельм Рентген нээсэн. Тэрбээр уг нээлтээ олонд танилцуулах туршилтдаа эхнэрийнхээ хуримын бөгжтэй гарын рентген зургийг сонирхуулж байжээ.

Онгоц. Анхны нисдэг аппаратыг Оросын зохион бүтээгч Можайский 1881 онд бүртгүүлж, зохиогчийн эрх авсан ч энэ нь aгaaрт хөөрч чадаагүй байна. 1903 онд Америкийн иргэд, ах дүү Райт нисдэг төхөөрөмж бүтээсэн агаад энэ нь 260 метрийн өндөрт хөөрч, жинхэнээсээ нисэж чадсан байна.

Зурагт. Эл аугаа бүтээлийн эзэн ч нэг бус. Гэхдээ Америкийн иргэн болсон орос инженер Владимир Зворыкиныг зурагтын эцэг гэж нэрлэж болно.

Утас. Анхны утсыг зохион бүтээгч Александр Белл 1876 онд АНУ-д бүтээж, зохиогчийн эрх авсан ч хоёр жилийн дараа уг утсыг ашиглан дуудлага хийжээ. Гэхдээ утсыг ашиглан дуудлага хийх аргыг өөр хүн зохиосон юм байна.

Фото зураг. Зургийг бодитоор нь буулгах үзүүлбэрийг 1826 онд Францын иргэн Жозеф Ньепс сонирхуулжээ. Тэр цагаас хойш фото аппаратны загвар, чанар улам төгөлдөржсөөр байгаа.

Томруулагч дуран. Голландын шилний мастер Иоганн Липперсгей 1908 онд шидэт дуранг анх бүтээсэн агаад жилийн дараа Галилей үүнийг ашиглан огторгуйг нэвт дуpaнджээ.

Хөргөгч. Америкийн иргэн, эмч Жон Гори 1850 онд хиймэл мөс үйлдвэрлэгч аппарат бүтээсэн нь хөргөгчний эхлэл болсон юм. 1927 онд АНУ-д хөргөгчний үйлдвэр ажиллаж эхэлсэн бол Орост 10 жилийн дараа ийм үйлдвэр ашиглалтад оржээ.

Зүрхний цахилгаан сэргээгч. Эл төхөөрөмжийг анх 1927 онд клиник туршилтад ашиглажээ.

Цөмийн эрчим хүч. Шинэ Зеланд гаралтай Их Британийн физикч Эрнест Резерфорд тэргүүтэй эрдэмтэд эл нээлтийн эцэг гэгддэг. Цөмийн эрчим хүчний ашиг тус барагдашгүй хэдий ч сөрөг үр дагавар нь мөн л аюултай. Буруу санаатнууд үүнийг зүй бусаар ашиглавал ертөнцийг агшин зуурт орвонгоор нь эргүүлэх хүчин чадалтай.

Интернэт. 1969 онд АНУ-ын Батлан хамгаалахын яамны захиалгаар нийт дөрвөн компьютерийг бичил сүлжээгээр холбожээ. Бусад машиныг эл сүлжээнд нэгтгэх явц удаан хугацааны туршид үргэлжилсэн агаад 1989 онд Их Британийн эрдэмтэн Тим Бернерс Ли олныг хамарсан сүлжээнд мэдээлэл, бичлэг солилцох аргыг боловсруулснаар дэлхий нийтийг хамарсан аалзны шүлс буюу интернэт “мэндэлсэн” юм.

Дуугарах бүрт минь хэрхэн няцаах

Дараагийн үгс чинь сүүдэр шигээ

Даруй тодроод бүдгэрэн арилах вий

Мөнхийн зүйл орчлонд байдаггүй

Мөрөөдөлдөө л бусдыг өргөмжил

Мөлжиж өссөн бяцхан орон зайндаа

Миний гэсэн бүхнийг устга

Чиний саравчинд би дуулаагүй

Чихээ бөглөн суухын хэрэггүй

Орох хаалга үүд цоожтой ч

Ойр биш байгаадаа баярлана

Хорт суманд өртсөн зүрх

Хормыг төдийд цохилохоо болих шиг

Зэвхий даасан цаг хугацаанд

Зэрэгцэн оршиж байгаадаа харамсана.

Бидэнд их мөнгөтэй байсан нь дээр үү? Эсвэл мөнгө олох аргатай байсан нь дээр үү? гэсэн асуулт гарч ирнэ. Хүн ер нь их мөнгөтэй байснаас харин тэр мөнгийг олох аргатай байсан нь дээр байх аа. Тэгэхээр хүн болгонд тохирох мөнгөтэй болох, мөнгө олох үндсэн зарчмыг одоо тодорхойлъё.

Нэгдүгээр зарчим: Та ер нь хангалттай сайхан амьдрахын тулд хэдий хэрийн мөнгө хүсээд байгаа юм бэ? Нарийн тооцож яг одоо тодорхойл. Энэ чинь таны амьдралын хэрэгцээний зорилго, сэтгэлгээний цар хүрээ.

Хоёрдугаар зарчим: Яг хэдийд ийм хэмжээний мөнгөтэй болох гээд байгаа юм бэ? Энэ нь өөрийнхөө дээд чадварт тохируулан хугацаагаа тодорхойл.

Гуравдугаар зарчим: Мөнгөтэй болохын тулд ямар үйл ажиллагаа явуулах вэ? гэдгээс шалтгаалан нарийвчилсан төлөвлөгөө зохио.

Дөрөвдүгээр зарчим: Энэ дэлхий дээр зарлагагүй орлого гэж байхгүй. Тэгэхээр ямар зардал гарах вэ гэдгийг тооц. Хамгийн том зардал бол зарлага нь бага ч гэсэн та өөрийнхөө оюунд оруулах хөрөнгө оруулалт юм.

Тавдугаар зарчим: Өдөр бүр өглөө сэрэнгүүтээ мөн орой унтахынхаа өмнө тэр тодорхойлсон мөнгөө чанга дуугаар унш. Ингэж уншихдаа энэ мөнгө тэр чигээрээ, бүрмөсөн минийх юм шүү гэж төсөөлөн бодож бүр дэвсгэртээр нь тодорхойлж унш. Юу юунд зарцуулахаа хүртэл тооцож унш.

Зургаадугаар зарчим: Өөрийнхөө яг одоо мөнгөтэй мөнгөгүй, ажилтай ажилгүй, орлоготой орлогогүйгээс үл хамааран шууд ажилдаа ор. Хэрвээ таны шийдвэр гарч чадсан бол “яг одоо” гэсэн ганцхан үг хэлж ажилдаа орно. Харин шийдвэр чинь гараагүй бол та шалтаг тоочиж эхэлнэ. Тэгээд шалтгийн чинь тоо мянга хүрнэ. Та ийм чадвартай. Таны шалтаг тоочих чадвар маш сайн хөгжсөн. Харин “яг одоо” гэдэг чадвар чинь хөгжөөгүй байгаа.

Энэ зургаан зарчмаас хамгийн чухал нь аль нь вэ? гэж  хүмүүсээс асуухад миний хүссэн хариултыг хэлдэггүй, тойруулаад байдаг юм. Үүнийг уншигч та ч гэсэн цааш нь үргэлжлүүлж уншихаасаа өмнө энэ зарчмуудыг дахин нэг уншаад аль нь чухал вэ? гэдэгт хариулаарай. Эндээс хамгийн чухал нь тавдугаар зарчим. Яагаад гэвэл хичнээн олон өдөр олон давталттайгаар чангаар унших тусам таны сэтгэхүй рүү, тэр хүсээд байгаа мөнгө чинь гүн шингэж сэтгэхүйд чинь тогтворждог. Эхлээд тэр хэрэгцээтэй байгаа мөнгөө сэтгэхүйдээ суулгасан байхад сэтгэхүй чинь өөрөө үйл ажиллагааг чинь удирдаад аваад явчихна. Жишээ нь сарын 500 мянган төгрөгний орлоготой бол гайгүй амьдарч болохоор байна гэчихээд, та яаж тэр бүх амьдралдаа шаардлагатай гэж тодорхойлсон 100 сая төгрөгөө олох юм бэ? Таны сэтгэхүйд багтдаггүй юм. Энд өөрийнхөө мөнгөний сэтгэхүйг томруулахын тулд зайлшгүй олон дахин унших, суралцах, дадлага хийх, шинээр зуршил бий болгох, өөрийг чинь мөнгөгүй болгож байсан хуучин зуршлуудаасаа салах шаардлагатай байдаг. Ингээд би хүмүүсээс дахин асуудаг л даа. Магадгүй та зуун сая төгрөгний орлоготой болно гэж тодорхойлжээ. Тэгээд түүнийгээ өглөө, орой бүр гэртээ чангаар уншаад байхад чинь танай гэрийнхэн таныг юу гэж бодох вэ? бас танд юу гэж хэлэх вэ?  гэхэд “Мөнгө бодсоор байгаад сэтгэл мэдрэлийн өвчтэй болчихож”. Мөн удахгүй мөнгө, мөнгө гэсээр байгаад галзуурах нь. Эсвэл мөнгөний цагаан солио тусчээ гэж хэлнэ гээд бөөн хөхрөлдөөн болдог юм. Эндээс та өөрийнхөө хэрэгцээний хэрийн мөнгөтэй болохоосоо мөн түүнийгээ хэлэхээс хүртэл ичдэг. Ичиж байгаа хүний сэтгэхүйд тэр мөнгө нь байна уу? Та өөрөө сайн бодож тунгаагаарай. Ингээд та энэ зургаан зарчмыг ашиглаад амьдралдаа хүрэлцэхүйц хэмжээний мөнгөтэй болоорой.

Эхийг: Өрхийн үйлдвэрлэл 2010.01-р сар.

Босоо хиймортой Монголчууд нахиадад дарлуулсан түүх байдаг ч, навч ногоогоор амьдардаг тэднийг дарж явсан нь олон.

Цагтаа хятадууд “наймаа хийх үндэс бол инээмсэглэл юм” гэж ярьдаг байсан бол эдүгээ орлого олох үндэс “уур уцаар, дарамт” болсон нь эрээн хотын зах дээр захаасаа авхуулаад замд чинь харагдана. Анх 1990 оноос зах зээл гэгч их айлын хаалгыг татсан Монголчууд хилийн дээс анх гишгэхэд “Хаа яа, Сайн найжаа маны сайн барааг авба авба” хэмээн дуун алдан угтдаг байсан хөг өнгөрсөн гэж хэлж болно. Одоо бүр даварчихсан “чи муу яагаад миний барааг авдаггүй юм!” хэмээн хүнд дугаар хашгарч байгаад авхуулдаг болсон бололтой.  За тэгээд авахгүй, үгүй хэмээн эсэргүүцэл үзүүлбэл, бүгд тойрч аваад л зоддог гээд боддоо… Зодуулж байгаа нэгнийгээ хараад монгол хүн чинь өмөөрдөг байхад, зарим нэг нь бүр “Хохь нь муу ***** надаас илүү бараа татаад байсан юм” хэмээн хээвнэг хараад зогсож байх юм. Тэр хүн “МОНГОЛ МӨН ҮҮ?”. Хэрвээ бид хятадуудыг Монголынхоо нутаг дэвсгэр дээр жаахан шахаад өгдөгсөн бол өдийд хүний нутагт хөх няц болтлоо зодуулаад ирэхгүй л байлтай хэмээн бодох юм. Идэж байгаа хоол, өмсөж байгаа хувцас нь хужаа байж энэ муу их ***** байна гэж битгий бодоорой. Хувцасыг нь өмслөө гээд ямар Хятад болохгүй нь тодорхой, Хоноцыг нь байрлуулдаг чи өөрөө хятадын өт хорхой. Монголд хятдуудыг орогнуулж амьдруулдаг олон газар байдаг тухай албан бус тоо баримт байдаг сурагтай. Эд нар юу хийгээд Монголд өвсөнд нуусан зүү адил хэзээ нэгэн цагт өлмий доороос хатгахад бэлдэн суугааг хэн ч мэдэхгүй. Зарим нэг нь бүр охинтойгоо хятдуудыг гэрээ хийж хуримлуулдаг гэнэ. Энэ чинь юу гэсэн үг вэ? Цэцэг шиг цэвэрхэн охиноо, цэвэр монгол залууд хань болгон өгдөг атал цэвдэг сэтгэлтэй хужаад өгвөл цэмбээр ороож жаргаана гэж бодоо юу?

Эхлээд гэртээ аваачна, дараа нь бааранд аваачна, тэгээд цаазаар аваачна, элэг бөөр дотрыг нь зараад ашгийг нь хуваачихна. Дэлхийн хэмжээн 1 жилд 31,000 гаруй хүн хүний наймааны золиос болдог байна. Энэ тооны хэдэн хувийг Монголын хацар гоо охид бүрдүүлдэгийг ёстой л чөтгөр мэдэх байх. Монгол нь Монголоо хайрлацгаая.

Цонхоор харлаа, хэрвээ хүнийг хараад дотоод сэтгэлийг нь мэддэг бол тун гунигтай амьдрах байх гэж бодож байна. Зарим нэгэн хүн юун гуниг харин ч жаргалтай юм биш үү? гэж асуух байх. Гадаадын оронд бол жаргалтай байж болох л юм харин монголд тийм байж чадахгүй. Яагаад вэ? гэвэл цонхоор харагдах хүмүүс өөр өөрийн гэсэн ертөнцтэй, тэр дундаа монгол хүн жаахан буурангүй үзэлтэй болохоор голдуу болохгүй, бүтэхгүй зүйлээ л бодож алхдаг юм шиг. Би ч гэсэн мөн адилхан. Цонхоор сайн харахад явган хүний замаар алхаж байгаа хүмүүс дандаа л маргаашийг яаж угтах вэ? яаж мөнгө олох вэ? яаж өр зээлээ дарах вэ? л гэж бодож байна. Харин гялтганасан хар машинд сууж яваа бүдүүн гүзээтэй, утсаар ярьж тас тас инээд алдсан баячуудыг харахад таны нүдээр жаргалтай харагдана. Гэхдээ эдний дотор гудмаар явган алхаж байгаа хүмүүсээс хэд дахин илүү айдас байгаа гэдгийг та бодож үзсэн үү? Энэ хүмүүсийн хийсэн муу зүйл, хар мөрөөр орж ирсэн мөнгө нь өглөө бүр хар дарсан зүүдэнд нь ордог биз. Эх орноо зарж байна, гадаадад ажиллах хүч илгээх нэрээр монгол залуусаа харийн оронд “боолын гэрээ” байгуулан цөлж байна. Өнөөдөр орж ирсэн таван цаас, маргааш ирэх 10-н тамын хооронд л амьдарч байна. Юуг өгүүлж, юу хэлэх гээд байгааг эрхэм та ойлгож байгаа байх. Хар мөрөөр хөрөнгөтэй болж хүний эрхээр жаргаснаас, цагаан замаар хоолоо олж өөрийн эрхээр амьдарцгаая. Өөрийн эрхээр амьдрана гэхээр архи дарсанд хөлчүүрэн өнөөдөр маргаашаа мэдэхгүй амьдар гэж хэлээгүйг эрхэм та тунгаан бодож байгаа гэдэгт итгэж байна.

Цонхоор ажиглахад  төрсөн дараагийн бодол:
“Гудамжинд ямар ч хос алга”
Та энэ залуу мөн бурж байнаа гэж бүү бодоорой! Та анхааралтай удаан ажилга. Энэ гудамжнаас хос олж харахгүй ээ. Хосууд хаана байна гэхээр Баянхошуунд байна. Найз залуугийнх нь нүүр архинд хордоод харлачихсан, Найз бүсгүй нь хятад пудр түрхээд хөхөрчихсөн төсөөлөгдөж байна уу? Тэгээд “Миний хайраа! хоёулаа гэртээ очиж амаръя, наанаасаа ганц 0,5тай юм зээлчих, наадхыг чинь уугаад л унтая…” гэж хээвнэг инээлдэн ярилцаж байхыг сонсоод тэр дороо л сонин болчихлоо. Ийм хос байж болно гэж үү?

Цонхоор ажиглахад төрсөн удаах бодол:

Миний ажилдаг газрын чанх хойно 9н давхар байшин баригдаад дуусч байна. Барилгийн талбай дээр ганц ч “Монгол” хүн алга. Ажлын газар маань Улаанбаатар хотын А зэрэглэлд оршдог. Гэтэл хужаа нар хашаан дотороо ил гал түлээд, золбин нохой шарж идээд сууж байна. Хяналт шалгалт гэж байдаг бол тэдгээр ажилчдын иргэний бүртгэлийг нь шалгаад үздэг ч болоосой. Хамгийн сонирхолтой нь тэдэнд хүнд үзүүлэх юу ч байхгүй. Яагаад гэвэл энэ хүмүүс аль ч улсын иргэн биш. “Монголын үрс маш олон болтугай” гэж алдарт зохиолч хэлсэн бол, Нэгээс илүү хүүхэд гаргавал татвартай гэж хятадын алдарт удирдагч хэлжээ.  Ингээд бодоход гадаадын эрдэм мэдлэгтэй хүмүүс ганц ч байхгүйгээр зогсохгүй хятадын ямар ч байшин барилга барих мэдлэггүй бутчын хүүхдүүд Улаанбаатар хотын өнгө төрх болсон байшин барилгыг барьж байна. Үзэсгэлэнт уран барилгад ажиллаж амьдарч байна уу? Үй түмээр нь устгах хорих байранд хорогдож байна уу? гэдгийг тунгаан бодъё хүмүүсээ.



Сайн байна уу? Ноёд хатагтай нараа би ойрын хугацаанд шинэ юм бичсэнгүй ээ. Би нэг сургамжит ном уншиж байгаа юм л даа. Тэгээд хамгийн их таалагдсан сэдвийг та бүхэндээ толилуулж байна.

Нэгэн цагт Хайр, Уйтгар гуниг, Шунал, Мэдлэг, Аз жаргал , Их зан зэрэг хүний бүх мэдрэмж нэг арал дээр амьдардаг байжээ. Гэтэл арал живэх болсон тухай мэдэгдэж бүгл л арлаа орхин явахын тулд завиа бэлдэцгээжээ.

Хайр үргэлж бүгдээс хоцордог байсан тул юу ч болсон эцсийн мөч хүртэл хүлээхээр шийджээ. Тэгээд арал живэх үед Хайр тусламж гуйхаар шийдлээ. Шунал маш том завинд суугаад явахаар зэхэж байхад нь Хайр “намайг аваад яваач” гэж гуйхад Шунал “Үгүй”, завиндаа алт мөнгө ачаад зай байхгүй гэжээ. Хайр үзэсгэлэнтэй сайхан завинд суусан Их зангаас гуйхад “Би чамайг авч явахгүй, чи норсон байгаа тул миний завийг муухай болгоно гээд авч явсангүй. Тэгээд хажуудаа байсан Уйтгар гунигаас “Аваад яваач” гэж гуйхад “Өө хайр минь би маш их гунигтай байгаа тул ганцаараа баймаар байна” гээд авч явах завь олдсонгүй. Аз жаргал хажуугаар нь өнгөрсөн боловч хэтэрхий жаргалтай болоод ч тэр юм уу? түүний хашгирахыг сонссонгүй.

Гэтэл Хайр хэн нэгэн өөрийг нь дуудахыг сонсож гэнэ. Хайр минь хүрээд ир би чамайг аваад явъя. Нэгэн настан дуудсан байлаа. Харин Хайр өөрийгөө азтайд тооцон баярласандаа түүний нэрийг асуухаа мартжээ. Шинэ газар очсон хойноо тэд өөр өөрсдийн замаа хөөжээ. Настанд хэчнээн их өртэйгээ мэдэрсэн Хайр Мэдлэгээс “Надад хэн тусалсан юм бэ?” гэж асуув. Тэр “ЦАГ ХУГАЦАА” гэж хариулжээ. Цаг хугацаа гэнээ? Яагаад надад тусалсан юм бол гэж асуухад. Мэдлэг инээмсэглэн байж хариулсан нь ” Учир нь зөвхөн цаг хугацаа л Хайр хэчнээн агуу чухал зүйл болохыг ойлгодог гэжээ.